Czym jest informacja publiczna?

Informacją publiczną jest każda informacja o sprawach publicznych – wszystko, co wytwarzają i posiadają organy władzy, a także podmioty wykonujące zadania publiczne lub gospodarujące majątkiem publicznym. Prawo do niej to jedno z podstawowych praw obywatelskich, a zasada jest prosta: sprawy publiczne są jawne, a ograniczenia muszą wprost wynikać z ustawy.

Skąd to prawo wynika

Fundamentem jest art. 61 Konstytucji RP, który przyznaje prawo do uzyskiwania informacji o działalności organów władzy publicznej oraz osób pełniących funkcje publiczne. Rozwija je ustawa z dnia 6 września 2001 r. o dostępie do informacji publicznej (u.d.i.p.): zgodnie z jej art. 1 każda informacja o sprawach publicznych jest informacją publiczną i podlega udostępnieniu. Prawo do informacji jest też elementem wolności wyrażania opinii chronionej w art. 10 Europejskiej Konwencji Praw Człowieka.

Czego dotyczy

Informacją publiczną jest „sfera faktów” – nie opinie czy prognozy, lecz to, co rzeczywiście istnieje w dokumentach i działaniach instytucji. Orzecznictwo rozumie to pojęcie szeroko: obejmuje nie tylko dokumenty wytworzone przez urząd, ale też te, które urząd posiada i wykorzystuje przy realizacji zadań, nawet jeśli powstały poza nim.

• wydatki, budżet, umowy i faktury instytucji publicznej,
• decyzje, uchwały, protokoły i rejestry,
• opinie i ekspertyzy zamawiane przez urząd (są jawne, bo służą realizacji zadań publicznych),
• treść dokumentów urzędowych oraz informacja o organizacji i zasadach działania instytucji.

Prawo do informacji obejmuje też wstęp na posiedzenia kolegialnych organów pochodzących z wyborów (np. rady gminy) z możliwością rejestracji dźwięku i obrazu – wynika to wprost z art. 61 ust. 2 Konstytucji.

Co nie jest informacją publiczną

Poza zakresem pozostają sprawy czysto prywatne, niezwiązane z wykonywaniem zadań publicznych. Odrębną kwestią są ograniczenia jawności – ze względu na prywatność, tajemnicę przedsiębiorcy czy tajemnice ustawowo chronione (art. 5 u.d.i.p.). Nie znoszą one jednak zasady: to wyjątki, które instytucja musi wykazać, a nie domyślny stan rzeczy. Piszemy o nich w osobnym artykule o granicach jawności.

Dlaczego to ważne

Im lepiej rozumiemy, co jest jawne, tym skuteczniej korzystamy z prawa do informacji. To narzędzie obywatelskiej kontroli – pozwala sprawdzać, jak działają instytucje i jak wydawane są wspólne pieniądze, oraz świadomie uczestniczyć w debacie publicznej.